Các con tôi được sinh ra và lớn lên sau ngày đất nước mở cửa giao thương với thế giới. Những câu chuyện và trao đổi trong các bữa ăn gia đình, cách cha mẹ chúng giải thích ý nghĩa những hình ảnh biếm họa trên báo-thường là về các nhân vật tai tiếng trong giới cầm quyền, và cả những lời phê bình sách giáo khoa của chúng, ít nhiều cũng giúp chúng có khái niệm về tự do tư tưởng. Và, không phải tự nhiên mà càng lớn chúng càng không thích học môn Văn. Những chuyện kể đó đây trong đám bạn lứa tuổi thiếu niên của chúng khiến tôi cảm thấy các con tôi không phải là cá biệt. Khi cánh cửa kinh tế được mở ra, nhiều dòng tư tưởng “khác với tư tưởng lề phải” cũng ùa vào cùng với dòng vốn ngoại tệ. Bản thân người dân trong nước, nay không còn phải mải miết lắm với chuyện sinh nhai, cũng trở nên có nhiều thời gian và tâm trí hơn để suy nghĩ, bàn luận những ý tứ nằm phía sau các dòng tin lề phải và nói chuyện với con cái của mình. Kết quả gần như có thể thấy ngay được, khi lứa tuổi học trò tìm cách nói lên suy nghĩ của mình. Trong các trường tiểu học và trung học ở Việt Nam vốn vẫn duy trì loại nghi thức nhồi sọ- gọi là nhồi sọ vì loại nghi thức ấy khiến người thực hiện cứ tưởng đó là sự thật nếu cứ mãi làm theo: khi nghe ở trên (thường là người Hiệu Trưởng) hô “Vì tổ quốc xã hội chủ nghĩa, vì lý tưởng của bác Hồ vĩ đại, thiếu niên sẵn sàng!”, cả sân trường sẽ rền lên theo phản xạ bầy đàn “S…ẵ…n S…à…n…g!” Trong một buổi chào cờ như thế, nhóm bạn của con tôi, lúc đó đang học lớp 7, cứ đứng yên bất động, không hô theo. Bị Sao đỏ(là những học sinh trực nhật, có nhiệm vụ ghi tên những học sinh nào không làm theo nội quy nhà trường) tới ghi tên, chúng liền phản ứng, “Tại sao bắt lỗi tụi tao?” Khi được trả lời “Vì tụi bay không hô ‘sẵn sàng’”, chúng vặn lại, “Tao không biết tổ quốc XHCN là cái gì, lại càng không biết lý tưởng của bác Hồ nó vĩ đại ra làm sao, làm sao tao hô sẵn sàng được! Vậy chứ mày hô sẵn sàng mà mày có biết nó là cái gì không?” Thằng nhóc Sao đỏ dĩ nhiên không trả lời được, đành tiu nghỉu bỏ đi trong tiếng cười khoái trá của mấy ông nhóc “mầm mống nổi loạn” (là chồng tôi gọi âu yếm như thế!) Một lần khác, trong giờ học vẽ, cũng của lớp bảy. Với chủ đề Vẽ tự do, một đứa bạn của con tôi đã vẽ quang cảnh một trận đánh với đầy đủ súng ống, xe tăng (đúng gu lứa tuổi và thời đại!). Trên nóc một trong những chiếc xe tăng ấy là…lá cờ vàng ba sọc đỏ. Khi được thầy giáo hỏi, “em có biết đây là cờ gì không?”, thằng bé dõng dạc trả lời, “Dạ, cờ của quân đội Việt nam Cộng hòa hồi trước.” Thầy giáo, “Biết vậy sao còn vẽ? Sao không vẽ cờ đỏ sao vàng bây giờ?” Trò, “Dạ, tại con thích vẽ cờ này!” Thầy giáo im lặng quay đi, không nói gì thêm. Tôi không biết người thầy ấy nghĩ gì, có “báo cáo” lại với Hiệu trưởng để mời cha mẹ thằng bé đến trường làm việc hay không. Thế nhưng tôi biết, đối với những mầm mống nổi loạn ấy, sự im lặng của thầy là khúc ca khải hoàn của trò, mà tinh thần giáo dục Á đông đã giúp chúng tự kềm chế được để khỏi…tung nón lên trời mà reo vang chiến thắng “Yeah”! Thâm tâm tôi thấy mừng, vì được thấy dấu hiệu của việc đòi tự do tư tưởng trong thế hệ con cháu mình, đã đành. Tôi còn mừng vì một lẽ khác: bất kể vì lý do sâu thẳm bên trong ra sao, sự việc người thầy đó đã không hề cố công giảng giải – để thuyết phục,nói thẳng ra là để nhồi sọ, những điều mà bản thân thầy có khi cũng không thể tin, ít nhiều cũng là một dấu hiệu manh nha khác của tinh thần tự do…